परिस्थिती आणि व्यवस्थेच्या बळी.

साठच्या दशकात महिला आणि त्यांची सुरक्षितता याबाबत झालेल्या सर्व्हे बद्दल मध्यंतरी वाचनात आलं. यामध्ये देश पातळीवर महिलांना काही प्रश्न विचारण्यात आले होते. त्यात एक प्रश्न होता - ' तुम्हाला सर्वात जास्त कोणत्या गोष्टीची भीती वाटते?. ' आणि यामध्ये आलेल्या उत्तरांमध्ये सर्वात जास्त प्रमाण होतं ते या उत्तराचं- ' कोणी आपल्याला फसवून पळवून नेईल आणि वेश्या व्यवसायाला लावेल ' अशी भीती महिलांनी व्यक्त केली होती. त्या काळात आलेल्या बहुसंख्य चित्रपटांमध्ये महिलांना पळवून नेवून वेश्या व्यवसायात ढकललं जायचं, असं दृश्य दाखवलं जाई. कदाचित त्याचाच परिणाम म्हणून अशी भीती महिलांना वाटत असणार असं मला वाटतं होतं. हे उदाहरण झालं साठच्या दशकातील पण आज ही वेश्या व्यवसायात येणाऱ्या बहुसंख्य महिलांना खरोखरच फसवून या व्यवसायात आणलं जातं आणि त्यासाठी एक मोठा ग्रुप नियोजनबध्द पद्धतीने काम करत असतो. काही महिलांना त्यांच्या नात्यातील जवळच्या व्यक्तीनेच पैशांसाठी दलालाला विकल्याची उदाहरणे पुढे एका प्रकल्पात काम करत असताना बघायला मिळाली आणि खऱ्या अर्थाने या जगाशी ओळख झाली. तिथे होणाऱ्या व्यवहारांची माहिती मिळाली. गोव्यातील बायणा बीचवरील ' रेड लाईट ' भागातील महिलांच्या (ज्यांना csw म्हणजेच कॅमर्शीअल सेक्स वर्कर म्हटलं जातं) पुनर्वसन प्रकल्पात काम करत असताना हे जग जवळून बघायला मिळाले, यातील महिलांच्या समस्या जाणून घेता आल्या. आम्हाला या पुनर्वसन प्रकल्पासाठी वस्तीतील प्रत्येक महिलेची माहिती घ्यायची होती आणि या सर्व महिलांच्या पुनर्वसनाच्या गरजा काय आहेत हे त्यांच्याशी बोलून जाणून घ्यायचं होतं. या सर्व महिलांशी संवाद साधणं तसं अवघड होतं. हे जग असं एवढ्या जवळून बघायला मिळेल असं कधी वाटलंही नव्हतं. सर्वसामान्य महिलांच्या मनात एक अनामिक भीती असते, गैरसमज असतात ते माझ्याही मनात होते. यापूर्वी वेश्यावस्ती एवढ्या जवळून कधीच बघितली नव्हती. चित्रपटांमधील या वस्तीचं दाखवलं जाणारं चडक - भडक चित्रण आणि त्याचा प्रभाव थोडाफार मनावर होता. पुण्यातील बुधवार पेठेतील वेश्यावस्तीतील मुली - महिला गिऱ्हाईकाची वाट बघत बसलेल्या त्या रस्त्यावरून जाताना कायम दिसायच्या. त्यांना बघितलं की मनात कायम एक प्रश्न यायचा ' या व्यवसायात कशा आणि का आल्या असतील? ' पहिल्यांदा बायणा रेड लाईट भागात गेले होते तो दिवस आज हि आठवतोय. एका बाजूला बायणातील वेश्यावस्ती आणि दुसऱ्या बाजूला उसळलेला निळाभोर समुद्र, एकीकडे दु:खं - दारिद्याने भरलेली वस्ती तर समोरच निसर्गाने मुक्तपणे सौंदर्य उधळलेला रमणीय असा समुद्र किनारा… केवढा विसंगतपणा !! दूरवर समुद्राचं सौंदर्य न्याहाळत बसलं तर या वस्तीचा विसर पडतो आणि समुद्राकडे पाठ करून वस्तीकडे बघितलं तर तिथल्या समस्यांमुळे समुद्राचं सौंदर्य क्षणात विसरायला होतं. एवढा विरोधाभास असलेलं ठिकाण यापूर्वी कधी बघितलं नव्हतं. या जगाची रीतभात वेगळी आहे, इथले नियम वेगळे आहेत. त्यांची भाषाही वेगळी आहे. हे सगळं समजून घेणं हा देखील कामचा एक भाग होता. इथे वेश्याव्यवसाय चालवणाऱ्या महिला या मालकिणी असतात त्यांना 'घरवाली' म्हणतात. वस्तीतील मुलाला कळायला लागलं कि तो कुणाची न कुणाची तरी दलाली सुरु करतो. अगदी चौदा - पंधरा वर्षांचा मुलगा देखील या दलालीत उतरतो. गिऱ्हाईक शोधून आणायचं, त्याच्याशी सौदा करायचा , त्याच्याकडून कमिशन घ्यायचं आणि ज्या घरावालींच्या मुलींसाठी गिऱ्हाईक आणलं त्या घरवालीकडूनही कमिशन घ्यायचं असा झटपट पैसे कमविण्याचा मार्ग असताना हि मुलं शिकतील कशासाठी ना ? बायणा वेश्या वस्तीचं एक वेगळेपण होतं. या वस्तीतील देहविक्रय करणाऱ्या महिला कधीच कायमस्वरूपी या वस्तीत राहिल्या नाहीत. दिल्ली - कोलकाता - मुंबई - गोवा - हैद्राबाद - चेन्नई या प्रमुख शहरांमध्ये या व्यवसायाची एक आगळी वेगळी पद्धत या व्यवसायातील मोठ्या दलालांनी रुजवली आहे. या शहरामध्ये कायमस्वरूपी तिथेच राहून देहविक्रय करणाऱ्या महिला आहेत पण त्या बरोबरीने कायम फिरत्या पद्धतीने काम करणाऱ्या महिलांची यंत्रणा या दलालांनी उभी केली आहे. आंध्र - कर्नाटक मधून फसवून आणल्या जाणाऱ्या महिला काही महिने गोव्यात मग मुंबईला, मग दिल्लीला, त्यानंतर कोलकात्याला, मग परत चेन्नई किंवा हैद्राबाद असा कायम फिरता व्यवसाय या महिला करत असतात. एखादीला या व्यवसायातून बाहेर काढायचंय, तिची सुटका करायची असेल तर तिथे गेल्यावर ती तिथे कधीच सापडू शकत नाही. कारण एका जागेवर ती स्थिर राहावी अशी व्यवस्थाचं नसते. तिचं एका जागी राहणं इतरांना धोकादायक ठरतं. बयाणामध्ये या पद्धतीने काम करणाऱ्या महिलांची संख्या जास्त होती. इथल्या महिलांची प्रत्येकीची वेगळीच कहाणी आहे. त्यासगळ्याचं मूळ 'दारिद्य - गरिबी - उपासमार- कौटुंबिक समस्या' हेच आहे. आपल्याला याच व्यवसायात जायचंय असं कोणी ठरवून येत नसतं. परिस्थितीने गांजलेल्या महिला इथल्या चक्रव्यूहात अडकतात. बायणातील महिलांशी बोलत असताना त्या इथे कशा आल्या याचा मागोवा घेत होते. ' घरात खाणाऱ्यांची तोंडं जास्त आणि कमवणारे हात कमी अशा परिस्थितीत गावातली कोणी बाई शहरात नोकरी देते म्हणाली म्हणून तिच्या बरोबर आले. तेव्हा माहित नव्हतं ती आपल्याला रेड लाईट भागात घेऊन जाणार आहे. घरकाम करायला घेऊन जाते असं म्हणली होती पण तिने फसवून इकडे आणलं.' असं आंध्र अधून आलेल्या एका महिलेनं सांगितलं. तर दुसरी म्हणली , ' मला मुल होत नाही म्हणून नवऱ्याला दुसरं लग्न करायचं होतं. त्याने देवदर्शनाला जाऊ असं सांगून इथे आणलं आणि मला एका दलाला विकलं. ' या महिलांना नोकरी देते - देतो असं सांगून आणत असताना त्यांच्या घरच्यांना काही रक्कम आधीच दिली जाते आणि रक्कम म्हणजे त्या मुलीच्या - महिलेच्या नावावर एकप्रकारे कर्ज म्हणून लावली जाते. जर ती महिला घरी परत जायचं म्हणून मागे लागली तर तिला आधी रक्कम परत कर आणि मग जा असं सांगितलं जातं. तिला माहितच नसतं कि आपल्या घरच्यांना किती रक्कम दिलीय? आणि खरचं दिली आहे का नाही हे हि कुठे माहित असतं. त्यामुळे हि रक्कम फेडून आपण परत आपल्या घरी जायचं असं स्वप्न इथे नव्याने येणारी प्रत्येक मुलगी बघत असते. पण ते कर्ज काही कधी फिटलं जात नाही आणि मुलगी काही परत घरी जात नाही. हाताशी लागलेली मुलगी दलालाकडून रेडलाईट भागातील 'घरवालीला' विकली जाते. म्हणजे या मुलीवर दोन प्रकारची कर्ज चढली जातात. एक दलालाने तिच्या घरच्यांना दिलेले पैसे आणि दुसरे घरवालीने दलाला दिलेले पैसे ती या मुलीकडूनच कर्जाच्या रूपाने वसूल करते . कर्जाच्या बोज्याने ती या व्यवसायात अडकून जाते. घरवालीकडे आल्यावर तिला तिथे राहण्याचं - जेवणाचं भाडं द्यावं लागतं जे घरवाली या मुलीला देहविक्रीय व्यवसायाला लावल्या नंतर मिळणाऱ्या पैशांमधून कापून घेते. त्यामुळे मिळणाऱ्या पैशांमधून कापून घेतली जाणारी रक्कम अधिक असते आणि तिच्या हातात पडणारी रक्कम खूपच कमी असते. अशिक्षित महिलांचा गैरफायदा घेतला जातो त्या बिचाऱ्यांना कधी कर्ज फिटून गेलं असेल तरी माहित नसतं. काही महिलांचा आपल्या घरच्यांशी परत संबंध येतो पण तो फक्त त्यांना पैसे पाठवण्या पुरता. मी या महिलांशी बोलत होते तेव्हा एक महिला सगळ्यात शेवटी बसली होती आणि ती दबक्या आवाजात रडतेय असं मला जाणवत होतं. न राहवून शेवटी मी एकीला तिच्या रडण्याचं कारण विचारलं. हि रडणारी महिला दर महिन्याला आपल्या घरी पैसे पाठवायची. तिच्या पैश्यांवर तिच्या भावंडांचं शिक्षण झालं. घरातल्यांची उपासमार थांबली. तिच्या भावाचं लग्न ठरलं म्हणून तिच्या घरच्यांनी तिच्याकडे जास्त रक्कम मागितली होती. घरवालीकडून कर्ज घेऊन तिने घरी पन्नास हजार पाठवले. हि रक्कम फेडायला पुढची कित्येक वर्ष या महिलेला त्या घरवालीकडे काम करावं लागणार हे या रक्कमेवरून समजतं. रक्कम मिळाल्यावर तिच्या घरच्यांकडून या महिलेला निरोप आला कि तू लग्नाला येऊ नकोस. तुला नंतर लग्नाचे फोटो पाठवून देतो आणि आम्ही ज्या दिवशी चर्चा करायला बसलो होतो त्या दिवशी तिच्या भावाचं लग्न होतं. तिला काय आणि कसं समजवायचं हेच कळत नव्हतं. भारतीय राज्यघटनेने वेश्या व्यवसायाला कायदेशीर मान्यता दिलेली नाही. पण या व्यवसायाला कायदेशीर मान्यता द्यावी अशी मागणी करणाऱ्या अनेक सामाजिक संस्था आहेत - सामाजिक कार्यकर्ते आहेत. जो व्यवसाय शारीरावर अत्याचार करणारा आहे, ज्यामधून शारीरिक शोषण होतं अशा व्यवसायाला कायदेशीर मान्यता का म्हणून द्यावी असं मला वाटतं. या व्यवसायात कोणतीही महिला राजी - खुशीने या व्यवसायात येत नाही. तिला या व्यवसायात यायला भाग पडणाऱ्या व्यवस्थेलाही एकप्रकारे बळकटी मिळू शकते. कोणाचे तरी शोषण होतं आणि त्यावर कोणा दुसऱ्या - तिसऱ्याचं पोट भरतं असा हा या व्यवसायाचा प्रकार आहे. बलात्काराच्या घटना घडल्यावर खूपदा आजूबाजूला काही महिलांकडून ऐकायला मिळतं.' वेश्या आहेत म्हणून आपण सुरक्षित आहोत. त्यामुळे तरी काही पुरुषांशी वासना शमवली जातेय आणि त्यामुळे बलात्कारासारख्या घटना कमी होत आहेत. ' म्हणजे आपल्या सुरक्षिततेसाठी आपणच आपल्या बहिणीचा बळी तर देत नाही ना ? असा विचार आल्याशिवाय राहत नाही. त्यामुळे अशा व्यवसायाला कायदेशीर मान्यता देऊन त्यांना आपण कायमचं त्याच जगात राहण्याची रीतसर व्यवस्थाच करत आहोत कि काय… असंही वाटतं. प्रीती - प्रवीण पाटकर, ज्योती पठानिया, विलास चाफेकर या सारखे सामाजिक कार्यकर्ते जे या महिलांसाठी, त्यांच्या मुलांसाठी गेली कित्येक वर्ष काम करत आहेत. याठिकाणी काम करत असतना लागणारी यासर्वामधील सहनशीलता वखाण्याजोगी आहे. कल्पनेपलीकडच्या जगाचा अनुभव माझ्यासाठी खूप अस्वस्थ करणारा होता. आपणच काय पण कोणीही या महिलांना यातून बाहेर काढण्यासाठी काही करू शकत नाही हि भावना खूप त्रासदायक ठरली. आज हि त्या महिलांचे चेहरे आठवले कि आपण कोणाला दोष द्यायचा असं वाटून जातं.