आपलं बालपण, आपली सर्वार्थाने वाढ व्हावी यासाठी मिळालेलं, जाणीवपूर्वक तयार केलेलं वातावरण यावर आपला भविष्य काळ अवलंबून असतो. सुदैवाने आम्हा भावंडांसाठी घरामधूनच हे वातावरण अगदी जाणीवपूर्वक तयार केलं होतं. बाबा संघाचे पूर्णवेळ काम करायचे. आधीच संघ म्हणून अनेकांचे अनेक गैरसमज. पण बाबांचे व्यक्तिमत्व सर्वसमावेशक. त्यामुळे घरी सर्व विचारांच्या लोकांची उठबैस. त्यात त्यांचे चौफेर वाचन. 'मिळून साऱ्याजणी' , 'बायजा' , 'स्त्री' यासारखी मासिकं ते मुद्दाम आणत. यातूनच कधीतरी ' स्त्री - पुरुष समानता ' हा विषय समजला. सुरुवातीला हा माझ्यासाठी फक्त एक मुद्दा होता तोवर त्यातील तीव्रता जाणवली नव्हती. आजूबाजूला जरा डोळसपणे बघायला लागले तेव्हा यातील बोचरी तीव्रता लक्षात येऊ लागली. प्रत्यक्ष वेगवेगळ्या प्रोजेक्टवर काम करत असताना येणाऱ्या अनुभवांमधून स्वतःची एक भूमिका तयार होत गेली. असमानतेची उदाहरणे समोर आल्यानंतर होणारी अस्वस्थता, एका मर्यादे पलीकडे आपण यात फार काही करू शकत नाही म्हणून अनेकदा येणारी हतबलता ही अधिक वाईट.
काही गोष्टी, घटना तुमच्या मनावर दूरगामी परिणाम करून जातात. त्यामुळे तुमचा दृष्टीकोन, तुमची विचार प्रक्रिया आणि कृती यावर ही त्याचा प्रभाव पडतो. अशाच अनुभवांमधून आपण शिकत असतो, घडत असतो. कधी कधी अचानकपणे कोणीतरी आपल्याला शिकवून जातं. विसरता येणार नाही असं. अशी शिकवणारी माणसं आपल्याला कायम भेटली पाहिजेत. यावेळेस मात्र बारा - तेरा वर्षाची चिमुरडी मला शिकवून गेली. एवढ्याश्या वयातली तिची समज बघून आश्चर्य ही वाटलं. विषय देखील तसा होता. गोव्यात लोखंडाच्या खाणी असलेल्या गावांमध्ये 'सेंटर फॉर डेव्हलपमेंट प्लानिंग अन्ड रिसर्च' या संस्थेच्या माध्यमातून तिथल्या ग्रामस्थांसाठी, महिलांसाठी आणि शालेय विद्यार्थी- किशोरवयीन मुलींसाठी विविध प्रकल्प राबवले जातात. साधारणपणे दहा -बारा वर्षाच्या मुलींपासून ते पंधरा -सोळा वर्षाच्या मुलींचे गट तिथल्या गावांमध्ये तयार करून त्यांना वेगवेगळ्या पद्धतीचे प्रशिक्षण, खेळ, सांस्कृतिक कार्यक्रम, आरोगयाची काळजी असे अनेक कार्यक्रम घेतले जातात. या अशाच काही गटातील त्याच वयोगटातील गटप्रमुख मुलींचा हा अभ्यास वर्ग होता. त्यातील एक सत्र या गटप्रमुख मुलींना येणाऱ्या अडचणींवर होतं. सुरुवातीला कोणीच बोलायला तयार नव्हतं. एक एक करून हळूहळू काहीजणी बोलायल्या लागल्या. त्यात एक बारा -तेरा वर्षाची मुलगी होती. तिच्या बोलण्यात आत्मविश्वास जाणवत होता. तिने आधी बाकीच्या मुली काय बोलतायत हे ऐकलं आणि मग सर्वात शेवटी आपलं म्हणणं मांडल.
बोलायला सुरुवात करताना पहिल्यांदा तिने आम्हालाच प्रश्न विचारला, ' किशोरी विकास प्रकल्प' फक्त मुलींसाठीच का?.... मान्य आहे कि आमचा विकास व्हावा, गावातल्या आम्ही सगळ्याजणींनी या निमित्ताने एकत्र येउन काही चांगले उपक्रम करावेत हा उद्देश आहे आणि आम्हाला याचा खूप उपयोगही होतोय. पण हा फक्त आमच्यासाठी नको. आमच्या पेक्षा याची जास्त गरज मुलांना आहे.' आम्हाला अपेक्षित नव्हतं कि यांच्यातलीच कोणी चिमुरडी असं काही बोलू शकेल. तिचा मुद्दा विचार करायला लावणारा होता. मुलगी वयात आली कि घरी - दारी सगळेजण तिला तिने कसं वागलं पाहिजे, कसं बोललं पाहिजे, तिने स्वतःला कसं जपलं पाहिजे इ . इ सांगत असतात. अनेकांचा तिच्यावर पहारा असतो. ती कुठे जाते- येते, तिचे मित्र-मैत्रीणी कोण आहेत.... याकडे लक्ष दिले जाते. हेच मुलगा वयात आल्यावर होतं का? मुलगी वयात आल्यावर तिच्यामध्ये आणि आई मध्ये नकळतपणे एक मैत्रीचं, एकमेकींची काळजी घेणारं नातं तयार होतं. पण मुलगा वयात आला कि तसं घडत का? किती आया आपल्या वयात आलेल्या मुलांना समजावून सांगतात. किती वडील आपल्या वयात आलेल्या मुलाला त्याने कसे वागले पाहिजे विशेषतः मुलींशी- मैत्रिणींशी..हे सांगतात? मुलींना मात्र मित्रांशी वागताना एक विशिष्ट अंतर ठेवून वागलं पाहिजे अस सांगितलं जातं. भविष्यात येऊ शकणाऱ्या समस्यांची जाणीव करून दिली जाते. मुलांशी या पद्धतीने संवाद साधणारा कोणताच दुवा कसा नाही. मुलगा आणि मुलगी यांना वाढवताना भेदभावाची सुरुवात घरातूनच होत असते. असमानतेची बीजं इथूनच रोवली जातात. मग ती पुढे हळूहळू वृत्तीमध्ये, स्वभावात डोकावू लागतात. समानतेचे धडे या नकळत्या वयापासून मुला - मुलींना बरोबरीने दिले पाहिजे हे त्या चिमुरडीने न कळतपणे व्यक्त केलं.
काही वर्षांपूर्वी राष्ट्रीय महिला आयोगाच्या माध्यमातून नव्याने निवडून आलेल्या ग्रामपंचायत - जिल्हापरिषद महिला सदस्यांच्या प्रशिक्षणाचा कार्यक्रम घेतला होता. सातारा - सांगली - सोलापूर या भागातील पहिल्यांदाच निवडून आलेल्या महिला सदस्या या प्रशिक्षणासाठी आल्या होत्या. मोठ्या उत्साहाने महिला सदस्या सहभागी झाल्या. त्यात एका महिलेबरोबर तिचा नवराही आला होता. हे प्रशिक्षण फक्त महिला सदस्यांसाठी आहे हे सांगून देखील तो काही तिथून जायला तयार नव्हता. तिथून निघून जाणं म्हणजे आपला अपमान आहे असंच त्याला वाटू लागलं. शेवटी सर्व महिलांसमोर मोठ्या आवाजात तो बोलू लागला, ' तुम्हाला काय वाटतं…राजकारण हि काय सोप्पी गोष्ट आहे का? या बायकांना याचा काही अनुभव नाही. इथे प्रशिक्षणाला आल्या तरी प्रत्यक्ष सगळे व्यवहार आम्हालाच बघावे लागतात. माझ्या बायकोला तर यातलं काही पण समजत नाही बघा. म्हणून मी पण या प्रशिक्षणाला आलो.' हे सगळं तो बोलत असताना त्याच्या बायकोची अवस्था खूप केविलवाणी झाली होती. एकतर आधी राजकारणातलं बायकांना काय समजतं असं म्हणून बायकांना राजकारणापासून दूर ठेवण्याचा यांचा डाव आरक्षणामुळे उधळला गेला. आता अधिकाराने त्यांना राजकारणात उतरण्याची संधी मिळाली तरी त्यांना त्या जागी बघू न शकणारे अनेक झारीतले शुक्राचार्य पदोपदी आढळतात. कायद्याने अधिकार मिळाला पण आज हि निर्णय त्यांचे यजमान घेताना दिसतात.
याच प्रशिक्षणात आम्ही या महिला सदस्यांना त्याचे 'अधिकार आणि कर्तव्य' सांगत होतो. त्यात सोलापूर जवळच्या ग्रामीण भागातून आलेली जिल्हापरिषद सदस्या सत्र संपल्यावर आपला अनुभव सांगू लागली. आजवर तिच्या भागातून कोणी महिला जिल्हापरिषदेवर निवडून गेली नव्हती. आरक्षणामुळे या महिलेला हि संधी मिळाली पण त्या भागातील पुरुष मंडळी तिला अजिबात मान देत नव्हते. खुद्द बी. डी. ओ देखील त्या महिलेला वाईट वागणूक देत असे. जिल्हापरिषद सदस्याला मिटिंग जाताना चारचाकी गाडीची व्यवस्था असते हि गाडी तिला महिला आणि ती देखील दलित समाजामधील असल्यामुळे देण्याचे टाळत होते. बाई म्हणून मिळणारी असमानतेची वागणूक या महिलांना बोचत होती. या प्रशिक्षणात महिला फक्त बोलल्याच नाही तर खूप महत्वाच्या गोष्टी त्यांनी समोर मांडल्या. पुरुष सदस्य आणि महिला सदस्य यांच्यात केला जाणारा भेदभाव,
बी. डी. ओ कडून मिळणारे असहकार्य, अनेक महत्वाच्या समस्या वारंवार मांडून देखील त्याची दखल न घेणं. ज्या विकास कामांसाठी निधी मागितला असतो त्यासाठी न देता भलत्याच वेगळ्या कामासाठी निधी मिळणं अशा अनेक समस्या या महिला सांगत होत्या.
मला कायम वाटतं की समानता मागून मिळणार नाही आपल्या आचारां -विचारांमध्ये असेल तरच कृतीमाध्येही उतरेल आणि आचारां -विचारांमध्ये रुजण्यासाठी या वयातील मुला- मुलींपासून सुरुवात करायला हवी. आज आजूबाजूला घडणाऱ्या घटना बघितल्या कि मुला - मुलीना वाढवताना होणारा भेद प्रकर्षाने जाणवतो आणि कदाचित त्यातूनच आज ज्या समस्यांचा भडका उडलेला दिसतोय. मुलीं इतकीच मुलांचीही जबाबदारीने वागायची गरज आहे. मागे काही वर्षान पूर्वी पुण्यातील बस प्रवासात महिलांचा होणारा लैंगिक छळ या विषयावर भरपूर महिलांशी - मुलींशी बोलत होते. सवयीप्रमाणे घरात त्यावर आम्हा सर्वांची चर्चा व्हायची. पण त्या वेळेस पहिल्यांदा असं वाटलं कि आपण बायकांशी बोलतोय तर पुरुषांशीही बोललं पाहिजे त्याची सुरुवात घरातूनच केली. माझ्या पाठच्या दोन भावंडांपासून. ते बस प्रवासात कसे वागतात? एखादी महिला शेजारी बसली असेल तर त्यांचा वर्तन कसं असतं अशा अनेक प्रश्नांवर त्यांच्याशी बोलले होते. या पद्धतीचा बोलणं हि आवश्यक असतं हे त्यांच्याशी बोलल्यावर जाणवलं. ज्या पद्धतीने आमची चर्चा झाली त्यानंतर महिलांनाही बस मध्ये आरक्षण दिले पाहिजे याबाबत माझ्या भावंडांचही सकारात्मक मत तयार झालं.
बस प्रवासात महिलांचा होणारा लैंगिक छळ या विषयावर काम असताना विशेषतः पुरुषांशी बोलताना अनेकांनी हा विषय हसण्यावारी नेला. काहींनी चेष्टा केली. मुळात हा प्रश्न मांडत असताना त्याची तीव्रता समजावी आणि त्यावर तोडगा निघावा हा हेतू होता. पण जेव्हा पी.एम.टी प्रशासनाने बस मधील अर्धा भाग महिलांसाठी आरक्षित ठेवण्याची घोषणा केली आणि त्याची अंमलबजावणी करायला सुरुवात केली त्यावेळेस पुणे शहरातील सुसंस्कृत - सुशिक्षित पुरुषांचे चेहरे पुढे आले. महिलांना आरक्षण दिलय म्हणल्यावर पुरुष प्रवाश्यांनी हुशारीने 'स्त्री-पुरुष समानतेचा' मुद्दा पुढे आणला. जो त्यांनी सोयीने कायम बाजूला ठेवला होता. 'एकीकडे तुम्ही समानता अपेक्षित धरता आणि दुसरीकडे आरक्षणाची शिडी हवी असते. घरातून बाहेर पडण्याची हौस आहे तर बस प्रवासात होणारे धक्केबुक्के सहन करायला शिका.' असे बोलणारे रोज कोणाचे न कोणाचे फोन येऊ लागले. बस उजव्याच्या भागात बसले असता बायका आपल्याला त्या जागेवरून उठवतात हे अनेकांना अपमानकारक वाटायचं. जेव्हा केव्हा अशा पद्धतीच्या भांडणामध्ये पुरुषांकडे बोलायला कोणताच मुद्दा राहत नाही त्या त्या वेळेस ' आरक्षण कि समानता ' हा मुद्दा पुढे केला जातो. समानतेचे सोयीस्कर अर्थ काढले जातात. समानतेच्या मुद्द्याबाबत महिला आणि पुरुष या दोघांचे हि प्रबोधन होण्याची गरज आहे. अनेक महिला संघटना याविषयावर काम करत आहेत आणि त्या चिमुरड्या मुलीने म्हणल्याप्रमाणे हि सुरुवात आपल्याला आपल्या घरातून, आपल्या मुलांपासून करावी लागेल.
